Hatay'ın çalışma hayatı üç ana eksende şekillenir: İskenderun Körfezi'ndeki demir-çelik tesisleri ve liman, Antakya ile Defne'deki ticaret ve hizmet sektörü, Amik Ovası'ndan Dörtyol'un narenciye bahçelerine uzanan tarım. 6 Şubat 2023 depremleri bu üç eksenin hepsini sarstı. İşyerleri yıkıldı, çalışanlar başka şehirlere dağıldı, kimi işverenler faaliyetini durdurdu. O dönemden kalan ücret ve tazminat alacakları bugün hâlâ dava konusu. Gezici Hukuk ve Danışmanlık olarak Hatay'da işçi ve işveren tarafında iş hukuku uyuşmazlıklarını takip ediyoruz.
İş Davaları Hangi Mahkemede?
İş mahkemeleri Hatay'da birden fazla adliyede bulunur. Antakya ve Defne'deki işyerlerinden doğan davalar Hatay Adliyesi'ndeki iş mahkemelerinde, İskenderun, Arsuz ve Belen'dekiler İskenderun iş mahkemelerinde görülür. Dörtyol Adliyesi'nde de iş mahkemeleri bulunur. Bu mahkemelerin olmadığı ilçelerde asliye hukuk mahkemesi iş mahkemesi sıfatıyla bakar. Yetki bakımından dava, davalının yerleşim yerinde veya işin yapıldığı yerde açılabilir. İş mahkemesi kararlarına karşı istinaf yolu Adana Bölge Adliye Mahkemesi'ne gider.
Arabuluculuk: Dava Açmadan Önceki Zorunlu Adım
Kıdem ve ihbar tazminatı, ücret, fazla çalışma, yıllık izin ücreti ve işe iade taleplerinde dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. İşe iade için arabuluculuk başvurusu fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde yapılmalıdır; anlaşma sağlanamazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır. Hatay'da bu sürelerin kaçırılmasının yaygın bir nedeni, fesih bildiriminin depremden sonra eski adrese gönderilmesi ya da yalnızca bir mesajla yapılmasıdır. Bildirimin ne zaman ve nasıl ulaştığı ayrıca değerlendirilmelidir.
Deprem Sonrası Kapanan İşyerleri ve Zorlayıcı Sebep
İş Kanunu, işçinin çalışmasını bir haftadan fazla engelleyen zorlayıcı sebeplerde hem işçiye hem işverene sözleşmeyi bildirimsiz feshetme imkânı tanır. Depremde yıkılan ya da kullanılamaz hâle gelen işyerleri bu tartışmanın merkezindedir. Zorlayıcı sebeple fesih ihbar tazminatını ortadan kaldırabilir; ancak en az bir yıllık kıdemi olan işçinin kıdem tazminatı hakkı devam eder. Sonradan aynı işyerinin başka bir adreste faaliyetine devam etmesi, işçilerin bir kısmının yeniden işe alınması ya da faaliyetin başka bir şirket üzerinden sürdürülmesi, feshin gerçekten zorlayıcı sebebe dayanıp dayanmadığı sorusunu yeniden gündeme getirir.
Ağır Sanayi, Liman ve İş Kazaları
İskenderun'daki demir-çelik üretimi, Payas ve Dörtyol hattındaki sanayi tesisleri ve liman faaliyetleri, yüksek ısı, ağır yük ve vinç operasyonları nedeniyle iş kazası riskinin yüksek olduğu alanlardır. Bir kazanın ardından üç ayrı süreç işler: kazanın SGK'ya bildirimi ve iş kazası olarak kabulü, işçinin veya ölüm hâlinde yakınlarının maddi ve manevi tazminat talebi, ayrıca savcılığın taksir soruşturması. Kusur oranlarının belirlendiği bilirkişi raporu her üç süreçte de belirleyici olduğundan, alt işveren ilişkilerinin, eğitim kayıtlarının ve kişisel koruyucu donanım teslim belgelerinin dosyaya girmesi önemlidir. Uzun süre toz, gürültü ve kimyasala maruz kalınan işlerde meslek hastalığı tespiti de gündeme gelir.
Tarım İşçileri ve Kayıt Dışı Çalışma
Amik Ovası'nda pamuk ve tahıl, kıyı ilçelerinde narenciye hasadı, yoğun mevsimlik işgücü gerektirir. Bu işlerde çalışanların önemli bir kısmı kayıt dışıdır; aralarında geçici koruma altındaki Suriyeliler de vardır. Sigortasız geçen çalışmaların tespiti için hizmet tespit davası açılabilir; bu dava için çalışmanın geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıllık hak düşürücü süre vardır. Geçici koruma sahiplerinin çalışma izni ayrı bir mevzuata tabidir; ancak izinsiz çalıştırılmış olmak, yapılan işin ücretini isteme hakkını ortadan kaldırmaz.
İşveren Tarafında Hatay'a Özgü Riskler
Depremden sonra faaliyetini yeniden başlatan Hatay'daki işletmeler için de iş hukuku riskleri azalmadı. Personel dosyalarının, puantaj kayıtlarının ve imzalı bordroların enkaz altında kalması, sonradan açılan fazla çalışma ve yıllık izin davalarında işvereni ispat güçlüğüyle baş başa bırakabiliyor. Bu nedenle yeniden kurulan işletmelerde iş sözleşmelerinin, ücret ödemelerinin banka üzerinden yapılmasının ve izin kullanımının yazılı belgelenmesinin önemi arttı. Aynı işi farklı bir şirket unvanıyla sürdüren işverenler için, önceki işletmeden devralınan çalışanların kıdem süresinin birleşmesi de tartışma konusudur; işyeri devrinde devralan işveren kural olarak devir tarihinden önceki kıdemi de üstlenir. Belen, Arsuz ve Payas'taki sanayi tesisleri ile İskenderun'daki liman hizmetlerinde yaygın olan alt işverenlik ilişkilerinde ise asıl işverenin, alt işveren işçilerine karşı birlikte sorumluluğu unutulmamalıdır.
Sık Sorulanlar
Çalıştığım mağaza depremde yıkıldı, işveren hiçbir ödeme yapmadı. Ne yapabilirim?
Ödenmemiş ücret ve kıdem tazminatı için önce arabulucuya başvurulur. Ücret alacaklarında beş yıllık zamanaşımı vardır; Şubat 2023'te sona eren bir iş ilişkisinde sürenin dolmaya yaklaştığını unutmamak gerekir.
İskenderun'da çalışıyorum ama Antakya'da oturuyorum; davayı nerede açarım?
İşverenin yerleşim yerinde ya da işin yapıldığı yerde açabilirsiniz; işyeri İskenderun'daysa İskenderun iş mahkemeleri yetkilidir.
Hatay'daki iş uyuşmazlığınızda sürelerin hangi noktada olduğunu birlikte kontrol edelim ve arabuluculuk aşamasına hazırlıklı girelim.
